Van ambitie naar uitvoerbaar beleid

De gemeenteraadsverkiezingen naderen met rasse schreden. Deze verkiezingen én de periode erna worden boeiend. Net als bij de Tweede Kamerverkiezingen zal het immers lastig zijn om politieke ambities om te zetten in uitvoerbaar beleid. Wat kan er werkelijk worden waargemaakt en welke randvoorwaarden zijn hiervoor nodig? In dit alles speelt de concerncontroller een belangrijke rol. Met de vier adviezen in dit artikel kunnen zij zich optimaal voorbereiden op de nieuwe bestuursperiode.

De gemeenteraadsverkiezingen van 18 maart 2026 vormen het startsein van een nieuwe bestuursperiode. Maar voor het zover is, moeten eerst de richting én ambities voor de komende vier jaar worden vastgesteld. Dat zal niet makkelijk zijn. Het financiële ravijn komt immers snel dichterbij. Gemeenten hebben de komende jaren dan ook minder financiële middelen om hun taken uit te voeren, terwijl hun sturingsruimte beperkt blijft. Ook staat de uitvoeringskracht van lokale overheidsorganisaties door schaarste op de arbeidsmarkt onder druk, waardoor de beoogde of gewenste realisatie van taken en ambities achterblijft op de planning of begroting.

Beleidsvoornemens en financiële haalbaarheid verbinden
Het wordt dan ook steeds belangrijker om beleidsvoornemens en financiële haalbaarheid aan elkaar te verbinden. Zo ontstaat er beter zicht op wat uitvoerbaar én beheersbaar is. En laat dit nou net het spanningsveld zijn, waarbij een expliciete rol is weggelegd voor de concerncontroller. Deze regisseur waarborgt dat de ambities van het nieuwe college direct vanaf de start meetbaar, uitvoerbaar en beheersbaar zijn. Want als de kaders aan de voorkant niet helder zijn, is het aan de achterkant moeilijk sturen, monitoren en verantwoorden. In dit artikel gaan we op basis van vier adviezen in op de rol van de concerncontroller in deze cruciale periode.

1. Begin tijdig met het SMART maken van doelstellingen
In de fase direct na de gemeenteraadsverkiezingen worden politieke ambities onder hoge tijdsdruk vertaald naar doelstellingen. De ambities zijn vaak torenhoog, de urgentie is groot en de politieke energie die vrijkomt is niet zelden leidend in de formulering van deze nieuwe plannen. Bij de totstandkoming van het collegeprogramma is het echter van belang om meetbare en realistische doelstellingen en maatregelen te formuleren. Het collegeprogramma vormt immers de basis voor de jaarlijkse planning- en controlcyclus (P&C-cyclus; zie schema 1). Zo kan het college in de vier volgende jaren gerichter bijsturen en verantwoording afleggen.

Schema 1: P&C-cyclus bestuursperiode

Daarnaast maken scherp geformuleerde doelen duidelijk wat haalbaar is in de nieuwe bestuursperiode. Door vroeg in het proces een kwaliteitscheck in te bouwen waarbij de doelen worden getoetst aan de SMART-voorwaarden, ontstaat een stevig fundament. Zo hoeven de ambities niet tussentijds te worden bijgesteld, maar kan er worden gestuurd op wat nodig is om de ambities te realiseren.

In deze fase helpt het als gemeenten gebruikmaken van ondersteunende systemen om doelen en onderliggende maatregelen concreet te maken (bijvoorbeeld met behulp van de doelenboomsystematiek), samenhang aan te brengen en verbanden te leggen. Gedurende de P&C-cyclus bieden dit soort systemen en applicaties de mogelijkheid om de voortgang integraal bij te houden en zicht te houden op de relatie tussen het collegeprogramma en de bijbehorende verantwoordingsdocumenten.

2. Houd rekening met (beperkte) financiële en personele capaciteit
De directe verbinding tussen beleid, financiën en personele capaciteit is een tweede factor die bijdraagt aan de beheersbaarheid en uitvoerbaarheid van het beleid. Het gemeentelijk takenpakket is breed en veel taken en ambities vragen intern om goede afstemming en prioriteitstelling. Als dat gepaard gaat met een bezuinigingsopgave en uitdagingen om de personele bezetting op het benodigde of gewenste niveau te houden, is het verstandig om daar in de meerjarenplanning rekening mee te houden.

Door beleidsdoelen vanaf het begin te verbinden met de beschikbare middelen, ontstaat er een helder beeld van wat binnen de bestuursperiode mogelijk is en wat prioriteit krijgt. Deze koppeling, bijvoorbeeld aan de hand van Zero Based Budgeting (ZBB) of de doelenboomsystematiek, zorgt ervoor dat ambities vertaald worden naar financieel realistische plannen. Het maakt bovendien gedurende de bestuursperiode zichtbaar welke investeringen of herschikkingen nodig zijn om doelen te realiseren. Voor concerncontrollers ligt hier een belangrijke kans: door expliciet de relatie te leggen tussen inhoudelijke doelen, financiën en uitvoeringscapaciteit, krijgen bestuurders tijdig het inzicht dat het belangrijk is om weloverwogen keuzes te maken en waar nodig bij te sturen.

3. Start nú met de voorbereiding op de P&C-cyclus voor de nieuwe periode
De periode vóór de gemeenteraadsverkiezingen wordt gebruikt om overdrachtsdocumenten en eindevaluaties van vorige collegeprogramma's of coalitieakkoorden op te stellen. Daarom is dit hét moment om te leren van de afgelopen P&C-cycli en te investeren in technische mogelijkheden (P&C-tooling) om dit voor een nieuwe bestuursperiode goed in de steigers te zetten.

Daarnaast is het zinvol om goede procesafspraken te maken. Voer bijvoorbeeld het gesprek over de gewenste verantwoordingsfrequentie tijdens de P&C-cyclus: hoe vaak en op welke momenten wil het gemeentebestuur inzicht krijgen in de voortgang op het gebied van beleid en financiën? Een meer frequente opvolging kan helpen om ontwikkelingen eerder te signaleren en zowel inhoudelijk als financieel tijdig bij te sturen. Als tussentijdse updates een vast onderdeel zijn van de sturingspraktijk, veranderen de reguliere verantwoordingsmomenten in logische afsluitingen van een proces waarin bestuur en organisatie al goed zijn meegenomen in de ontwikkelingen.

4. Zoek tijdig de verbinding met het college en de raad
De periode rondom de gemeenteraadsverkiezingen biedt de concerncontroller een unieke kans om invloed uit te oefenen aan de voorkant van het beleidsproces. Het college is uiteindelijk verantwoordelijk voor de nieuwe plannen en juist daarom is het essentieel om vroeg het gesprek aan te gaan over hoe reëel en haalbaar ze zijn.

Een tijdige dialoog creëert bovendien een gedeeld inzicht in haalbaarheid, prioriteiten en noodzakelijke randvoorwaarden. Hoe eerder deze verbinding wordt gelegd, hoe sterker het fundament onder het nieuwe collegeprogramma en hoe beter zowel bestuur als organisatie in staat is om gericht te sturen op resultaat.

Meer informatie?
Wilt u meer weten over de rol van de concerncontroller of meer informatie over applicaties die hem in zijn rol kunnen ondersteunen? Neem dan contact op met René van Wijngaarden (senior adviseur bij BMC) of Daniël van der Voort (marketeer bij Pepperflow). BMC en Pepperflow werken al vele jaren succesvol samen op het gebied van verbetering en versterking van de P&C-cyclus binnen de publieke sector.